Nesta web as cookies son utilizados para fins estatísticos para optimizar a función e, así, proporcionar contidos adaptados aos seus intereses. Se preme "continuar", concordas con estas condicións. Máis información

Loading...

Emprego A Estrada

Martes, 22 Xaneiro 2019 08:36

FORMACIÓN E EMPREGO. ANÁLISE DO MERCADO LABORAL ESPAÑOL DESDE A PERSPECTIVA DE XÉNERO

A SOCIALIZACIÓN DE XÉNERO E A DIVISIÓN SEXUAL DO TRABALLO

A SOCIALIZACIÓN DE XÉNERO NA EDUCACIÓN E A FORMACIÓN

A través do proceso de socialización diferenciada, mulleres e homes adoptan unha serie de comportamentos aceptados como femininos e/ou masculinos, que van ser considerados como apropiados ou non, favorecendo a inserción como membros da sociedade á que pertencemos ou provocando reaccións adversas. E con demasiada frecuencia romper un estereotipo, significa recibir unha penalización social, por moi sutil que esta sexa. Todo iso obedece á pervivencia de valores e normas dunha sociedade patriarcal que considera ao home o centro e referencia de valores que teñen como consecuencia unha socialización diferenciada para mulleres e para homes. Todo isto leva a asumir funcións e responsabilidades tamén diferenciadas segundo quen as acometa e, ademais, con diferente recoñecemento.

Esta socialización diferenciada, chega, mesmo, a determinar diferenzas en canto ás oportunidades para o exercicio dos dereitos segundo o sexo da persoa. Por exemplo, nas épocas de crise económica, chegouse a considerar que unha das causas que explicaban o aumento do desemprego, era a incorporación das mulleres ao mercado laboral, e díxose que as mulleres “quitaran” os postos de traballo aos homes. Neste contexto e, dado que o traballo é un dereito universal, expor esta situación tal e como se describe, pon de manifesto unha forma de discriminación por razón de sexo.

Devanditos comportamentos denomínanse roles de xénero, e están directamente relacionados coa repartición de tarefas entre mulleres e homes. Así, por exemplo, ás mulleres asígnanselles actividades relacionadas co ámbito doméstico como a atención e o coidado das persoas dependentes na contorna familiar e co coidado do fogar, mentres que aos homes asígnanselles actividades relacionadas co ámbito público: laboral, social, económico e político.

La socialización de género en la educación y la formación

A segunda característica do proceso de socialización diferenciada está referida ás dúas vertentes que inclúe xa que, ademais da interiorización de roles e estereotipos de xénero a través dun proceso de aprendizaxe onde interveñen a familia, a escola, as amizades, os medios de comunicación, etc., o proceso de socialización diferenciada implica que mulleres e homes adáptense ás expectativas que a sociedade ten en función do sexo da persoa (vertente colectiva) e, doutra banda, que cada persoa perpetúe devanditos roles e estereotipos no seu acontecer diario, transmitíndoos e ensinándoos á súa descendencia (vertente individual).

De acordo con Vitoria Sau: “A diferenza segundo o sexo biolóxico faise extensiva a unha serie de comportamentos sociais e culturais prescritos a cada sexo aos que a sociedade espera confórmense os individuos (...). A interiorización do xénero a través de compoñentes afectivos e cognitivos prodúcese na primeira infancia, que implica a asunción de pertenza a un sexo por diferenza doutro. O xénero ten pois unha vertente colectiva que presupón a adaptación dos suxeitos ás expectativas da cultura na que naceron e creceron, e outra vertente individual que consiste en como e en que medida vive cada cal no seu xénero, de modo que a pesar da igualación a outras/vos cuxa pertenza supón, que todo individuo, muller ou home, pode manter e afirmar a súa individualidade sobre as demais persoas” (“Ser muller: o fin dunha imaxe tradicional” (Editorial Icaria. 1986)).

Exemplos de socialización diferenciada e a desigualdade de xénero:

  • No caso dos nenos e os  homes: 

    Oriéntaselles, sobre todo, cara á acción e o desenvolvemento da forza física, a independencia económica e afectiva, o valor do traballo remunerado: “Os nenos xogan ao fútbol, as nenas coas bonecas”.
    Adóitaselles coartar a esfera afectiva e a expresión dos sentimentos: “Os mozos non choran”.
    Frecuentemente permíteselles e alenta á agresividade e á forza como medio para resolver os conflitos,, a autonomía e decisión como elemento de dominio sobre o outro, o uso da violencia como forma de resolver os conflitos e diferenzas (a lei do máis forte) e a competitividade como medida da súa valía.

  • No caso das nenas e mulleres: 

    Adóitaselles orientar cara á intimidade ou capacidade de afrontar a vida desde a afectividade, a capacidade empática, os valores do coidado das demais persoas, o dar e recibir afecto e tenrura nas relacións, o desexo de agradar e gratificar a quen lles rodea.
    Xeralmente refórzaselles para que prioricen o benestar alleo por encima do propio, a necesidade de aprobación e pertenza ao grupo e ao desenvolvemento da beleza e a estética como forma de atracción.
    A miúdo permíteselles ou tolera máis a agresividade verbal que a física e promóvese o medo para ser agredidas e/ou a indefensión fronte á forza do home.

Xunto ás familias, o sistema educativo ten un papel relevante na transmisión de roles e estereotipos de xénero.
Este papel foi cambiando co transcurso da historia, do mesmo xeito que o funcionamento do sistema educativo español, no que se poden sinalar tres modelos arquetípicos:

  1. EDUCACIÓN SEGREGADA: 

    O primeiro deles sería o modelo de educación segregada, nel impártese unha educación diferenciada por sexos mediante a separación física e curricular do proceso educativo de mozas e mozos. Parte da idea de que cada grupo ten asignados uns roles na sociedade (os homes ocuparían a esfera pública e as mulleres a privada) polo que a igualdade de oportunidades entre sexos non é relevante, debido a que, ao ter funcións distintas na sociedade, homes e mulleres non terán que competir por ocupar postos dentro do sistema económico, político e social.

    Este modelo ten unha variante na educación diferenciada, baseada na separación física do alumnado en función do seu sexo xa sexa en centros ou en clases dentro do mesmo centro escolar pero co mesmo currículo académico. Quen defende este tipo de educación, adoitan aludir a argumentos sobre o maior rendemento de alumnos e alumnas neste tipo de educación debido ás diferenzas cognitivas ou as diferenzas madurativas entre nenas e nenos. Agora ben, en distintos estudos realizados sobre o rendemento académico deste tipo de escolas ponse en dúbida estes argumentos e, doutra banda, destácanse as consecuencias deste tipo de educación na perpetuación dos estereotipos de xénero e no sexismo. Así, Cynthia Fuchs Epstein (profesora Emérita de Socioloxía da Universidade de Nova York) e Deborah Gambs (profesora asociada de Socioloxía da Universidade de Nova York) sinalan que “os contextos escolares segregados producen estereotipos que poden converterse en profecías que se cumpren automaticamente (...). Sen contacto regular desde o comezo da súa vida na escola, os homes e as mulleres adoitan desenvolver unha percepción do outro grupo que lles prepara mal para unha vida adulta na que terán que interactuar” (“ Sex segregation in education”, en: J. Worrell ( ed.), “ New directions for child development”, Academic press, Nova York, 2001. p. 900)

  2. ESCOLA MIXTA: 

    O segundo modelo é o da escola mixta, dominante no noso sistema educativo actual e baséase no principio democrático de igualdade entre todas as persoas, defendendo a educación conxunta e igualitaria tanto no ámbito curricular como no pedagóxico.

    Mariña Subirats, catedrática emérita de Socioloxía da Universidade Autónoma de Barcelona define a escola mixta como "unha primeira forma de coeducación, aínda moi impregnada de androcentrismo" (“A escola mixta garantía de coeducación? CEE Participación Educativa, 11, 2009, p. 94), xa que, no modelo de escola mixta non se modificaron os modelos culturais sociais e séguese favorecendo e desenvolvendo basicamente o protagonismo dos homes e invisibilizando ás mulleres, con graves consecuencias para o desenvolvemento de nenas e nenos (“ Coeducación ou escola segregada? Un vello e persistente debate. RASE: Revista da Asociación de Socioloxía da Educación, 3, 1, 2010, p.3).

  3. ESCOLA COEDUCATIVA:

    Por último, o modelo de escola coeducativa, que parte da relevancia das diferenzas sociais e sexuais entre grupos (nenos e nenas) por razón de xénero, incorporando a diversidade de xénero como diversidade cultural. Recoñécense valores culturais e prácticas tradicionalmente asociadas a mulleres. Este modelo contempla a escola como un espazo non neutral no que se transmiten valores patriarcais asumidos como tradicionais e que contribúe a aumentar as diferenzas entre homes e mulleres, polo que hai que intervir para promover o respecto e o recoñecemento do valor de cada persoa potenciando o desenvolvemento integral de nenas e nenos desde a plena igualdade. A escola coeducativa, pois, ten como obxectivo a eliminación de estereotipos entre sexos superando as desigualdades sociais e as xerarquías culturais entre nenas e nenos.

    Pola súa banda, Xavier Bonal, profesor de Socioloxía da Universidade Autónoma de Barcelona, expón que a coeducación implica adoptar e desenvolver unha serie de medidas pedagóxicas, que fomenten unhas habilidades e ignoren outras, deixando ao carón os estereotipos de xénero. (“As actitudes do profesorado ante a coeducación”. Propostas de intervención. Barcelona: Graó. 1997, p. 40)

La socialización de género en la educación y la formación - 2

Respecto ao modelo da  coeducación, a Lei Orgánica 2/2006, do 3 de maio, de Educación (LOE) desenvolve o artigo 27 da Constitución Española, de acordo coas modificacións introducidas na Lei Orgánica 8/2013, do 9 de decembro, para a mellora da calidade educativa, aposta por unha educación non sexista baseada na  coeducación e recólleo dentro dos seus obxectivos “O desenvolvemento, na escola, dos valores que fomenten a igualdade efectiva entre homes e mulleres, así como a prevención da violencia de xénero”.( art. 1. l) E como un dos principais fins do noso sistema educativo: “A educación no respecto dos dereitos e liberdades fundamentais, na igualdade de dereitos e oportunidades entre homes e mulleres e na igualdade de trato e non discriminación das persoas con discapacidade.”( Art. 2. b)

Así, en principio, nenas e nenos edúcanse nas mesmas escolas e, aparentemente, non hai diferenzas de trato, pero cando analizamos o currículo oculto aparecen as discriminacións por razón de sexo, que dan pé a perpetuar o patriarcado.

O currículo oculto defínese como o conxunto de aprendizaxes vividas a través da organización específica do centro e do que nel se practíca. Pode tamén ser definido como aquelas facetas da vida escolar das que se aprende sen que os e as profesoras sexamos conscientes dos seus efectos, nin os/as alumnos/ as perciban a súa transmisión.

Forman parte do currículo oculto, entre outros:

  • Normas, estruturas e rutinas.
  • Estruturas de coñecemento implícitas nas técnicas de ensino.
  • Obrigacións que se derivan da arquitectura dos edificios escolares.
  • Quen son e a quen se refire os suxeitos dos problemas de matemáticas, os exemplos gramaticales, etc.
  • Os lugares de recreo, a súa organización e distribución.
  • Quen ocupan os cargos unipersonales e quen se atopa nos distintos niveis e áreas.
  • Quen e como se ocupan os distintos espazos escolares.
  • Que persoas convídanse a charlas, colaboracións e sobre que temas pídeselles que interveñan.

Atopamos o rumbo sexista na educación?
Existen varios aspectos sexistas no ámbito educativo que forman parte dese currículo oculto de transmisión de valores e de asignación de roles de xénero, articulando a desigualdade entre mulleres e homes.

Un moi significativo é a propia composición da comunidade educativa, na que se observa que, aínda que as mulleres son maioría nos equipos docentes, os postos de responsabilidade seguen estando maioritariamente ocupados por homes.

Gráfico: Presenza das mulleres no profesorado. Fonte: Ministerio de Educación e Formación Profesional (2018) “As cifras da educación en España. Curso 2015- 2016”. Apartado.  B3. O profesorado e outro persoal en centros docentes.

Outro aspecto para considerar é o androcentrismo na transmisión de coñecementos que está presente nos contidos, na linguaxe e nos libros de texto e ten como consecuencia un non recoñecemento ou ocultación das mulleres e o feminino. Vexamos un a un:

  • Nos contidos: 

    Escasa ou nula referencia ás achegas das mulleres na historia, coñecemento, ciencia, cultura, etc. Isto deixa ás mulleres sen referentes femininos. O que en palabras de Mariña Subirats, Catedrática Emérita de Socioloxía da Universidade Autónoma de Barcelona supón “unha grave amputación da historia da humanidade e un baleiro importante no discurso científico”.
    Xerarquización androcéntrica dos contidos. Os considerados masculinos, como as matemáticas ou as ciencias, son máis valorados para o desenvolvimiento na vida adulta que os considerados femininos, tales como os relativos á linguaxe, os de saúde ou os relacionales, que se exclúen da educación formal.

  • Na linguaxe: 

    A linguaxe é unha ferramenta a través da cal se transmiten os sistemas de valores da sociedade ás seguintes xeracións. O uso dunha linguaxe androcéntrico e sexista, que se reforza especialmente na aprendizaxe da gramática linguaxe, está baseado nun sistema de relacións desiguais de poder. Así, cando se utiliza o masculino xenérico para referirse a mulleres e a homes contribúe a manter a desigualdade en tan en canto mulleres e homes non están representados en igualdade de condicións. Por exemplo: “os españois”, “os traballadores”, “o home descubriu”. Tamén se reflicte en prexuízos sexistas de determinados significados do léxico cun tratamento asimétrico dos significados segundo fágase referencia ao sexo masculino ou ao sexo feminino (pensemos no exemplo raposo/raposa) ou nas denominacións das profesións directamente identificadas coas mulleres, o caso da comadrona ou matrona.

    O uso sexista da linguaxe comporta a invisibilización das mulleres xa que, tal e como sinalou Francis George Steiner, filósofo francés, “o que non se nomea non existe”.

    Os cambios que se están producindo en relación cos papeis sociais de ambos os sexos esixe unha adecuación do uso da lingua na que non teñan cabida estereotipos discriminatorios.

  • Nos textos: 

    Na transmisión escrita e de imaxes dos manuais escolares, o rumbo sexista móstrase a través dunha menor presenza das mulleres, nunha menor relevancia destas na historia, a arte ou a ciencia e nunha caracterización psicosocial dos sexos estereotipada.

    A continuación, recóllense algúns exemplos de frases que se poden atopar nos libros de texto sobre:

    A invisibilidade das mulleres: “O estatuto dos traballadores...”. Seica, non hai mulleres traballadoras?
    A caracterización psicosocial dos sexos estereotipada: “a miña mamá consénteme” ou “os traballadores elixirán os seus representantes sindicais”. E as traballadoras, non elixen os seus representantes?
    A menor relevancia das mulleres nos textos: «Entre os personaxes da Ilustración,…» Lembras nos teus libros de texto a Olimpia de Gouges?, e a Rousseau, Voltaire ou Montesquieu?

A socialización diferenciada analizada anteriormente (inflúe non só no ámbito educativo, senón tamén á hora de que mulleres e homes realicen as súas eleccións profesionais) é a base na que se sustenta a división sexual do traballo. Así, a socialización de xénero (proceso mediante o cal se asigna estereotipos e roles de xénero ás persoas en función do seu sexo) reflíctese tamén na diferente participación e posición de mulleres e homes no mercado laboral. Por exemplo, se, como se viu, ás nenas e mozas adóitaselles fomentar os valores do coidado das demais persoas máis que aos nenos e mozos, non é sorprendente que, no mercado laboral, atopemos a máis mulleres que homes traballando en empregos relacionados co coidado das persoas.

A DIVISIÓN SEXUAL DO TRABALLO E O MERCADO LABORAL 

O concepto de traballo evolucionou ao longo do tempo e varía segundo as teorías económicas. Xeralmente fálase de traballo para identificar unha actividade produtiva, é dicir, un emprego e, non se presta atención ás actividades para asegurar as necesidades de produción e de reprodución (ou de sostemento e de coidados) da vida humana. Por tanto, traballo e emprego non son sempre sinónimos e distínguese entre traballo remunerado (sinónimo de emprego) e traballo non remunerado.

Cristina Carrasco Bengoa, profesora de Teoría económica da Facultade de Economía e Empresa da Universidade de Barcelona, no seu artigo “A economía do coidado: formulación actual e desafíos pendentes” (2011) sinala respecto a identificación do traballo con emprego, quedando excluídas da súa definición as actividades que non teñen lugar no mercado, (actividades do ámbito doméstico e familiar) o seguinte “utilizar un termo para designar unha actividade asociada ao masculino pero con pretensións de universalidade non é alleo ao patriarcado. É a creación do simbólico a través da linguaxe. O masculino tende a categorizarse como universal, co cal se invisibiliza ao resto da sociedade, basicamente ás mulleres. Por exemplo, cando se falou de sociedades de pleno emprego, tratábase dun emprego masculino; ou cando se falou de sufraxio universal, referíase nos inicios ao voto masculino. Da mesma maneira, designar por traballo á actividade desenvolta no mercado e conceptualizar como non-traballo a aquela realizada nos fogares, contribuíu a consolidar unha valoración distinta tanto para a actividade, como para as persoas que a realizan”.

Coa revolución industrial sepáranse os espazos de produción e de reprodución da vida, dando lugar á división sexual do traballo.

Por tanto, asígnanse diferentes funcións a mulleres e homes para satisfacer as necesidades de produción e reprodución social. Cada función ten un espazo asignado (o espazo doméstico para a reprodución e o espazo público para a produción), un valor diferente (a reprodución adoita ser non remunerada ou ten pouco valor de cambio no mercado e ao non ser obxecto de intercambio mercantil, será definitivamente marxinado e invisibilizado mentres o traballo pasará a ser un “factor de produción”, o recurso humano que intervén na produción de mercado) e un uso do tempo tamén distinto. Así, as tarefas asociadas á función de reprodución social poden requirir un tempo indeterminado e non finito (por exemplo, o educar e coidar ás fillas e fillos), mentres que as tarefas asociadas á función de produción adoitan estar pautadas e reguladas no tempo (por exemplo, horarios laborais, a apertura e clausúraa das oficinas, etc.).

Agora ben, esta división sexual do traballo mantense a pesar da progresiva incorporación das mulleres ao espazo produtivo que supón o mercado laboral e, dita incorporación ao mercado laboral, non supuxo a asunción das responsabilidades derivadas do coidado e o traballo doméstico por parte dos homes. Esta situación comporta a sobrecarga de tarefas por parte das mulleres, o que se coñece co termo dobre xornada laboral e dobre presenza.

Os conceptos dobre xornada laboral e dobre presenza fan referencia a este incremento do tempo dedicado ao traballo remunerado por parte das mulleres, sen que se reduza significativamente o tempo que dedican ao traballo non remunerado (traballo relacionado cos coidados e o traballo doméstico). A carga global de traballo é o tempo que se dedica ao traballo no espazo produtivo, sumado á vez que se dedica ao traballo no espazo reprodutivo e esa carga global de traballo é superior no caso das mulleres que no caso dos homes.

La división sexual del trabajo y el mercado laboral

Os estereotipos e roles de xénero que asignan a mulleres e homes distintas funcións na sociedade e os diferentes usos do tempo segundo o sexo nos ámbitos produtivo e doméstico-familiar, son dous dos principais factores que explican a diferente posición de mulleres e homes no mercado laboral e as principais situacións de discriminación das que son obxecto as mulleres no devandito ámbito.

La división sexual del trabajo y el mercado laboral - 2

Tal e como indican os datos da táboa anterior, existe unha distribución desigual entre a repartición das tarefas de coidado e domésticas a realizar por mulleres e homes. O 91,9% das mulleres realizan tarefas domésticas e ocúpanse do coidado de persoas dependentes durante 4 horas e 29 minutos diarios, fronte ao 74,7% dos homes que dedican en media 2 horas e 32 minutos

Dentro das actividades domésticas, as actividades culinarias son efectuadas por 80 de cada 100 mulleres fronte a 46 de cada 100 homes. As tarefas de mantemento do fogar tamén son desenvoltas principalmente polas mulleres, a 91,9% fronte ao 74,7% no caso dos homes. Ademais, a diferenza máis importante podémola atopar respecto a a coada e o repasado, só o 3,9% dos homes dedica tempo a esta tarefa (35 minutos de media) fronte ao 34% no caso das mulleres (1 hora e 8 minutos de media.).

Doutra banda, as mulleres ocúpanse en maior medida de xestións administrativas e do funcionamento da casa, por exemplo as compras, que son efectuadas polo 48,5%, fronte a un 28,9% de homes.

En canto ás diferenzas no tempo dedicado ás persoas dependentes, segundo o barómetro do CIS (maio de 2017) o 87,7% das mulleres fronte ao 5,6% dos homes encárganse do coidado de fillas e fillos durante os tres primeiros anos de vida.

Xunto coas fillas e fillos, hai que sinalar que, como consecuencia do aumento da esperanza de vida e o envellecemento da poboación española, as responsabilidades do coidado nas contornas familiares inclúen o coidado de persoas maiores e/ou con enfermidades crónicas.

La división sexual del trabajo y el mercado laboral - 3

E, de novo, as mulleres son as responsables do devandito coidado. Así, de acordo cos datos da Enquisa sobre Discapacidade, Autonomía persoal e situacións de Dependencia (IDADE 2008), o 8,5% da poboación española (3.847.854 persoas) declaraba algunha discapacidade ou limitación para actividades da vida diaria; delas, 2.148.548 son dependentes (55,8%), é dicir, precisan a axuda dunha terceira persoa pois non poden valerse por si mesmos. As mulleres representan o 65,2% das persoas dependentes Por tanto, atopámonos ante a  feminización do envellecemento, e por suposto ante a “ feminización das situacións de dependencia” xa que o perfil máis frecuente da persoa coidadora principal en España é o dunha muller, cunha idade media superior a 50 anos, casada, con estudos primarios ou inferiores, que adoita ser a filla ou a cónxuxe da persoa necesitada de coidados. Máis de 400.000 mulleres-fillas atenden a algún dos seus pais ou a ambos. Entre cónxuxes destaca tamén a muller que coida á súa parella; aínda que cada vez é máis frecuente o home coidador de elevada idade.

La división sexual del trabajo y el mercado laboral - 4

Esta desigualdade na repartición de tarefas relacionadas co coidado e o traballo doméstico afecta á participación de mulleres na esfera pública (mercado laboral e participación cidadá), así como ao desenvolvemento da esfera privada (intereses propios). De feito, é unha das causas que explican a presenza maioritaria das mulleres na contratación a tempo parcial e, segundo os últimos datos publicados por Eurostat entre as persoas na UE empregadas a tempo parcial en 2017, máis dun cuarto (26,4%) non elixiu activamente este patrón de traballo.

A maior proporción de traballo a tempo parcial involuntario na UE rexistrouse en Grecia (70,2% das persoas empregadas a tempo parcial) e Chipre (67,4%), seguida de Italia (62,5%), España (61,1%), Bulgaria (58,7%). %), Rumania (55.8%), Portugal (47.5%) e Francia (43.1%).

En contraste, o tempo parcial involuntario representou menos do 10% do emprego total en Estonia (7,5%), Bélxica (7,8%), os Países Baixos (8,2%), a República Checa (9,1%) e Malta (9,6%).

Agora ben, en España a fórmula de contratación a tempo parcial para a conciliación non está tan estendida como nos países centroeuropeos e, o seu crecemento nos últimos anos debeuse á crise económica. Así, mentres que en 2007 o 11% da poboación ocupada traballaba por horas (o 21% de mulleres e o 3% dos homes), en 2017 esa proporción superou o 19,4% (o 31,7% das mulleres e o 8,8% dos homes).

En relación coa contratación a tempo parcial como fórmula para a conciliación, segundo os últimos datos publicados por Eurostat referidos á poboación ocupada entre 25 e 49 anos (franxa de idade onde se concentra o coidado de fillas e fillos de idades temperás), 1 de cada 15 homes empregados nesa franxa na UE (6,7%) traballaba a tempo parcial en 2016, en comparación con case 1 de cada 3 mulleres da mesma idade (29,8%). En practicamente todos os Estados membros da UE, traballaban menos homes que mulleres a tempo parcial.

En canto á situación dos diferentes países compróbase que, mentres que en España non inflúe o número de fillas e fillos, nalgúns países da nosa contorna si é condicionante pola existencia de axudas sociais (máis xenerosas segundo o número de fillas e fillos xa que estas medidas están dirixidas a incentivar a natalidade). Por exemplo, nos Países Baixos o 75,3% das nais cunha filla ou fillo (o 83,9% das que teñen tres) teñen traballo a tempo parcial, fronte ao 15,7% dos homes (o 17% cando son tres ou máis fillas e/ou fillos). En Alemaña, a proporción é o 58% das nais con emprego fronte ao 6,1% dos pais (cunha filla ou fillo) e a diferenza increméntase (76,5% fronte ao 7,9%) cando se teñen tres ou máis fillas e fillos. En España, o 26% das nais e o 6,5% dos pais cunha filla ou fillo teñen emprego a tempo parcial. No caso de tres ou máis fillas ou fillos, o 33,7% e o 4,5, respectivamente.

Esta falta de repartición equitativa de responsabilidades con relación ás tarefas de coidado e domésticas afecta á carreira profesional das mulleres. De acordo co estudo elaborado por Harvard Business Review (Revista da Universidade de Harvard, 2014), baseado nunha enquisa a 25.000 antigas alumnas e alumnos, as mulleres atribúen o seu estancamento en canto á súa carreira profesional por deixar que fose o home quen se centrase e dese prioridade á súa carreira, mentres que ela facíase cargo das responsabilidades derivadas do ámbito familiar. De feito, o 75% dos homes esperaba que, no futuro, as súas parellas fixésense cargo da vida familiar tras finalizar os estudos e, ademais, o 50% das mulleres consideraban que, tras finalizar os seus estudos, debían ocuparse das responsabilidades familiares.

Doutra banda, o 74% das mulleres que traballaban a tempo completo sinalaban que non tiveran oportunidades de ascenso e, entre as causas sinalábanse as seguintes: ter que deixar o seu emprego para ser nai, a incompatibilidade de horarios flexibles e xornadas reducidas cos novos postos de emprego e a inexistencia de políticas de conciliación familiares.

O informe conclúe que “as mulleres senten presionadas non só polas súas parellas, senón tamén polas institucións e as empresas. Dáse por feito que elas se farán cargo en maior medida dos fillos e das obrigacións da casa”

Ante esta situación, é necesario un cambio de mentalidade na sociedade e no empresariado, incorporando con carácter inmediato políticas de conciliación laboral e persoal e beneficios sociais dirixidos a mulleres e homes por igual, co fin de que as mulleres non sentan nin culpables nin obrigadas a ter que renunciar ás súas metas profesionais, senón que desde as empresas e desde os organismos gobernamentais leven a cabo e apoien programas e medidas, de maneira que se cambie o feito de que só o 22% dos cargos directivos están ocupados por mulleres, segundo o informe " Women in Business Report 2015 de Grant Thornton".

E xunto ás consecuencias desta desigual repartición de tempos e tarefas que inflúen na promoción e estabilidade laboral, hai que ter en conta o impacto sobre as prestacións derivadas do emprego en xeral e, en particular, sobre as pensións. Así, segundo os últimos datos publicados polo Ministerio de Traballo, Migracións e Seguridade Social volveu poñer de manifesto que a diferenza entre as prestacións que reciben homes e mulleres é moi notable. En concreto, a pensión media masculina ascende a 1.155 euros, mentres que a feminina queda en 732 euros.

Estas cifras, tal e como se explica habitualmente, están condicionadas, entre outros motivos, polo feito de que moitas mulleres reciben unha prestación por viuvez que, evidentemente, é dunha contía inferior pola propia natureza desta prestación.

Pero se se elimina esta distorsión, isto é, se se acode aos datos da prestación por xubilación obsérvase que a situación é moi similar. En concreto a pensión media das mulleres é un 36,64% inferior á dos homes (781,10 euros é o importe medio da pensión de xubilación das mulleres fronte a 1.232,83 euros da dos homes), o que evidencia que durante a súa vida laboral as xubiladas tiveron soldos notablemente inferiores.
Para corrixir esta situación, en 2015 púxose en marcha un complemento para as novas pensións de mulleres traballadoras que fosen nais de máis dunha filla ou fillo. Devandito complemento empezou a abonarse a todas as mulleres ás que se lles recoñeceu unha pensión contributiva (xubilación, viuvez ou incapacidade permanente) a partir do 1 de xaneiro de 2016 e que supón un 5% para as nais de, polo menos dúas fillas ou fillos, un 10% para aquelas que tiveron tres e un 15% para quen tivo catro ou máis.

A EDUCACIÓN E A FORMACIÓN DE MULLERES E HOMES

A Lei Orgánica 3/2007, do 22 de marzo, para a igualdade efectiva de mulleres e homes na súa referencia ao sistema educativo, sinala a súa importancia para a eliminación das discriminacións por razón de sexo e a consolidación dunha sociedade xusta, onde mulleres e homes teñan as mesmas oportunidades.

Así mesmo a Lei Orgánica 2/2006, do 3 de maio, de Educación (LOE) modificada pola Lei Orgánica 8/2013, do 9 de decembro, para a mellora da calidade educativa e a Lei Orgánica 3/2007, do 22 de marzo, para a igualdade efectiva de mulleres e homes recolle a coeducación como principio fundamental do sistema educativo.

En efecto, a Lei Orgánica 2/2006, do 3 de maio, de Educación (LOE) desenvolve o artigo 27 da Constitución Española, de acordo coas modificacións introducidas na Lei Orgánica 8/2013, do 9 de decembro, para a mellora da calidade educativa aposta por unha educación non sexista baseada na coeducación e recólleo dentro dos seus obxectivos “O desenvolvemento, na escola, dos valores que fomenten a igualdade efectiva entre homes e mulleres, así como a prevención da violencia de xénero”.( art. 1. l) E como un dos principais fins do noso sistema educativo: A educación no respecto dos dereitos e liberdades fundamentais, na igualdade de dereitos e oportunidades entre homes e mulleres e na igualdade de trato e non discriminación das persoas con discapacidade.”. ( Art. 2. b)

A EDUCACIÓN INFANTIL E A EDUCACIÓN OBRIGATORIA

A EDUCACIÓN INFANTIL

A educación infantil esténdese en España desde os 0 ata os 6 anos, idade na que se produce a incorporación á educación obrigatoria. Estrutúrase en dous ciclos: o primeiro ciclo ata os tres anos e o segundo ata os seis anos.

O primeiro ciclo (de 0 a 3 anos) estableceuse como un dos recursos principais para facer compatible a participación no mercado laboral coa atención e coidado das e os menores e o seu incremento é un dos obxectivos das políticas educativas. De feito, este primeiro ciclo non ten unha cobertura universal en España, é dicir, o Estado non ten a obrigación de prover tantas prazas públicas como demandas haxa, a diferenza do segundo ciclo de 3 a 6 anos, para o que se asegura a cobertura pública e gratuíta.

De acordo co informe do Ministerio de Educación, Formación Profesional Cultura (2018) “Panorama da educación. Indicadores da OCDE 2018” un 76% das nenas e nenos de 3 anos está escolarizado nos países da OCDE en 2016. Nos países da OCDE que pertencen á Unión Europea está matriculado un 82%. En España, aos 3 anos a escolarización é practicamente total, pois alcanza o 96%. Outros países con taxas superiores ao 90% son Alemaña, Italia, Suecia, Noruega, Francia e Reino Unido.

No caso da matrícula dos nenos e nenas de menos de 3 anos, España, co 35%, sitúase ao redor da media da OCDE (34%) e da UE22 (33%). Unha porcentaxe similar de escolarización a estas idades presentan Francia (36%) e Alemaña (37%). Os países cunhas taxas máis altas son Países Baixos (56%), Noruega (55%) e Suecia (47%).

No que respecta á escolarización aos 5 anos, que no caso de España sería o ano anterior á educación obrigatoria, máis do 90% está escolarizado en todos os países analizados, salvo en Finlandia onde só estano o 84%, aínda que hai que ter en conta que neste país a escolarización é obrigatoria a partir dos 7 anos.

La educación infantil y la educación obligatoria

La educación infantil y la educación obligatoria - 2

EDUCACIÓN OBRIGATORIA

A educación obrigatoria abarca desde os 6 ata os 16 anos de idade e comprende os ciclos da educación primaria e o ensino secundario obrigatorio. Como se pode ver na seguinte táboa, a presenza de alumnas e alumnos en educación obrigatoria por sexo están relacionada coa estrutura da poboación en España. A partir dos estudos de ensinos medios obsérvanse diferenzas en canto á presenza dunhas e outros que se poden explicar desde a socialización de xénero.

La educación infantil y la educación obligatoria - 3

Como é a evolución da adquisición dos estereotipos de xénero e roles de xénero durante a infancia e a adolescencia?

“Os nenos e nenas empezan a adquirir estereotipos e roles de xénero nos anos preescolares (desde un ano ata 5 anos e medio). Nesta etapa, desenvólvese o estereotipo de xénero en relación coas características físicas, ocupacións e actividades. A estas idades, o xogo e a elección de xoguetes realízase de forma “apropiada ao xénero”, igualmente xorden e aumentan as preferencias por iguais do mesmo sexo. A comprensión dos estereotipos de xénero nesta etapa preescolar é ríxida e inflexible. Estes xuízos son resultado dos estereotipos de xénero existentes no ambiente e da inmadurez a nivel cognitivo.

Na nenez intermedia (6 a 11 anos aproximadamente), nenos e nenas son conscientes de moitos estereotipos incluíndo, ademais das actividades e ocupacións, os trazos de personalidade e os ámbitos de logro académico. Así, con referencia ao logro académico, considérase a lectura, a arte e a música como actividades de nenas e as matemáticas, o deporte e as habilidades mecánicas como actividades de nenos. Existen diferenzas individuais e de grupo en relación coa flexibilidade dos estereotipos de xénero. Na maioría dos estudos, os nenos manteñen visións máis estereotipadas que as nenas (...).

Durante os anos adolescentes (12 a 20 aproximadamente) a conformidade cos roles de xénero é maior ao principio da adolescencia e logo diminúe gradualmente, especialmente nas mozas. A preferencia por iguais do mesmo sexo vai ser menos pronunciada despois da puberdade.”

O ENSINO MEDIO E UNIVERSITARIO

En case todos os sistemas educativos europeos a partir dos estudos da educación secundaria superior o alumnado distribúese en diferentes itinerarios educativos. Por unha banda, estarían os itinerarios de orientación xeral ou académica que permiten un acceso aos estudos universitarios e, doutra banda, os itinerarios profesionais.

Respecto  a presenza de mozas e mozos nos diferentes itinerarios obsérvase que existen diferenzas na elección de programas de estudos. Así, un maior número de mozas optan por estudos de orientación académica e cun perfil humanístico mentres que os mozos escollen, en maior medida, a rama profesional e cun perfil técnico.

Antes de pasar á análise dos datos dos ensinos medios e universitarios, hase de comezar sinalando que o sistema educativo caracterízase pola existencia dunha alta porcentaxe de alumnado do ensino secundario obrigatorio que non chega a completar o Bacharelato ou estudos de Formación Profesional. De acordo cos datos provisionais do Instituto Nacional de Estatística, no ano 2017 en España o abandono temperán da educación-formación alcanza a cifra de 21,8% para os homes e 14,5% para as mulleres. Nos últimos anos esta cifra foise reducindo, cun valor para os homes do 25,6% no ano 2014, 24,0% no ano 2015 e 22,7% no 2016. Nas mulleres alcanzou un valor de 18,1% no ano 2014, 15,8% no ano 2015 e 15,1% no ano 2016.

Las enseñanzas medias y universitarias

Estes datos mostran unha realidade preocupante, de feito, de acordo cos datos da OCDE referentes a 2017 recolleitos no “Informe Panorama da Educación 2018”, en España, do grupo de mozos entre 15 e 29 anos, o 51,2% está a estudar, o 28,9% non estuda, pero está a traballar, e o 19,9% nin estuda nin traballa. En comparación coa media dos países da OCDE, a porcentaxe é superior no caso de mozos que están a estudar (OCDE 47,4%), sendo maiores as diferenzas entre os que non estudan e están ocupados (OCDE 39,1%), e os que nin estudan nin traballan (OCDE 13,4%).

E,  paralelamente a esta alta taxa de abandono escolar, en España, no ano 2017 un 34,8% dos homes e un 47,5% das mulleres de 30 a 34 anos alcanzaran un nivel de formación correspondente a educación superior. Estas porcentaxes mantivéronse practicamente constantes nos homes e nas mulleres nos últimos anos.

Las enseñanzas medias y universitarias - 2

Tal e como se pode ver no gráfico, existe unha tendencia xeneralizada dunha maior preparación das mulleres fronte aos homes.

As mulleres permanecen máis no sistema educativo e teñen, por tanto, unha maior formación que actúa como estratexia para situarse mellor no mercado laboral e sufrir, en menor medida, determinadas situacións de discriminación que se producen neste ámbito, especialmente nos postos de maior cualificación/formación.

A incorporación das españolas a estudos universitarios, ao emprego remunerado e á vida social e pública, forma parte dun progresivo avance no exercicio dos seus dereitos sociais e políticos, desenvolto de forma moi intensa durante os últimos 30 anos.

Este proceso permitiu o acceso das mulleres ás diferentes ramas do coñecemento e con iso, mellorou a súa imaxe profesional e facilitou a súa incorporación a sectores do mercado laboral anteriormente masculinizados. A formación é unha estratexia fundamental para a visibilización das mulleres como profesionais cualificadas e capacitadas para acceder a calquera posto de traballo remunerado.

En relación cos estudos de ensinos medios e de acordo cos datos do Ministerio de Educación e Formación Profesional relativos ao curso 2015-2016, a taxa de mulleres que finalizan o Bacharelato é do 65,0%, claramente superior á dos homes, 50,4%, o que significa unha diferenza de 14,7 puntos porcentuais. Pola súa banda, a taxa bruta de gradación para os Ciclos Formativos de Grao Medio está máis equilibrada entre homes (25,6%) e mulleres (23,8%), aínda que ata o curso 2012-13 fora maior a taxa das mulleres.

Na actualidade a Formación Profesional son os estudos profesionais máis próximos á realidade do mercado laboral e dan resposta á necesidade de persoal cualificado especializado nos distintos sectores profesionais para responder á demanda de emprego.

A Formación Profesional consta de 26 familias profesionais que, no seu conxunto, ofertan máis 150 ciclos formativos nos seguintes niveis:

  • Ciclos de Formación Profesional Básica, que conducen ao Título de profesional básico correspondente e son ensinos de oferta obrigatoria e gratuíta.
  • Ciclos Formativos de Grao Medio, que conducen ao título de Técnico e que forman parte da educación secundaria post-obrigatoria.
  • Ciclos Formativos de Grao Superior, que conducen ao título de Técnico Superior que forma parte da educación superior non universitaria.

De acordo cos datos da “Estatística do alumnado de formación profesional- Estatística dos ensinos non universitarios. Curso 2015-2016” 2018) do Ministerio de Educación, Cultura e Deporte, o alumnado matriculado en Formación Profesional.

O alumnado matriculado en Ciclos Formativos de Formación Profesional ascende a 765.460 alumnos. Deles, 61.909 cursan FP Básica, 349.631 Grao Medio (327.134 en ensino presencial e 22.497 na distancia) e 353.920 Grao Superior (314.607 en ensino presencial e 39.313 na distancia). Estas cifras supoñen un aumento respecto ao curso 2010-2011 do 17,4% en Grao Medio e do 24,3% en Grao Superior.

As mulleres representan o 28,9% do alumnado en FP Básica, o 43,1% en Grao Medio e o 47,6% en Grao Superior. Con todo, obsérvanse diferenzas se se estuda a distribución por sexo en cada familia: as mulleres son clara maioría, por exemplo, en Imaxe Persoal, Servizos Socioculturais e á Comunidade, Téxtil e Confección e Sanidade; e os homes en Electricidade e Electrónica, Fabricación Mecánica, Instalación e Mantemento e Transporte e Mantemento de Vehículos.

Doutra banda, en FP Básica existe unha clara maioría de homes (71,1% homes e 28,9% mulleres).

Pero é dentro das distintas familias profesionais onde a distribución por sexo presenta os maiores contrastes. Así, existen familias onde as mulleres representan unha porcentaxe moi elevada da matrícula (superior ao 70%), como é o caso de Imaxe Persoal Servizos Socioculturais e á Comunidade e Sanidade e, pola contra, os homes acaparan (porcentaxe de matriculación por encima do 80%) nas familias de Transporte e Mantemento de Vehículos, Instalación e Mantemento, Electricidade e Electrónica, Fabricación Mecánica ou Informática e Comunicacións.

Las enseñanzas medias y universitarias - 4

Segundo Alejandro Castro Solano e Juan Francisco Díaz Morais (2002), citado por Lida E. Santana Veiga, Luís A. Feliciano García e Aarón Santana Lorenzo no seu artigo “Análise do proxecto de vida do alumnado en Educación Secundaria” (2012), as metas ou obxectivos que se expón unha persoa nun determinado contexto e a unha determinada idade, inflúen no proxecto de vida que levará a cabo nun futuro próximo; así mesmo o grao de satisfacción en diferentes áreas vitais estará modulado pola formulación dos obxectivos de vida.

Neste sentido, na construción do proxecto de vida constátanse diferenzas de xénero e, a pesar dos avances en materia de igualdade de oportunidades entre mulleres e homes, as oportunidades formativas e, posteriormente, as laborais seguen condicionadas polos roles e estereotipos de xénero que explican que as mozas opten polos estudos relacionadas con Humanidades e Ciencias Sociais e os mozos por estudos no campo das Ciencias e Tecnoloxías.

Nesta elección de estudos, os departamentos de orientación educativa e profesional teñen un papel crave para a eliminación da influencia de roles e estereotipos de xénero. Neste sentido, as actuacións que leven a cabo desde este departamento han de estar focalizadas ao desenvolvemento de competencias básicas que permitan ao alumnado:

  • Autoconocimiento.
  • Informarse das alternativas educativas, profesionais e ocupacionais da contorna.
  • Desenvolver habilidades e estratexias para a toma de decisións.
  • Achegarse ao mercado laboral e coñecer o seu funcionamento.
  • Reflexionar sobre as metas que configuran o seu proxecto persoal.

Las enseñanzas medias y universitarias - 5

Las enseñanzas medias y universitarias - 6

 

Segundo os datos do Ministerio de Educación e Formación Profesional en relación co curso 2017-2018 o acceso a un Grao nas universidades españolas caracterízase por unha maior presenza feminina. Así, iniciaron os seus estudos de grao 340.274 estudantes e o 54,4% eran mulleres.

Ademais, a rama máis demandada foi a de ciencias sociais e xurídicas que acumulou o 47,5% de matricúlalas de novo ingreso nun estudo de grao e a que menos ciencias, con só o 6,4%.

Agora ben, só o 7,2% das mulleres elixiron unha carreira da rama de enxeñería e arquitectura fronte ao 28,8% dos homes, entre os cales esta rama é a segunda máis demandada.

FORMACIÓN E CAPACITACIÓN PARA O EMPREGO

A educación e a formación das mulleres sempre foron consideradas fundamentais para o logro da igualdade. Reducir a brecha educativa é un dos obxectivos prioritarios das organizacións internacionais para lograr a igualdade efectiva de mulleres e homes e o desenvolvemento económico e social no mundo.

A formación ao longo da vida é cada vez máis importante para acceder e permanecer nun mercado laboral cada vez máis competitivo. E, neste sentido, ademais da formación regrada, ofrécense outras moitas posibilidades de formación, para todas as idades e calquera que sexa o nivel previo de educación do que se parta.

De feito, o esquema tradicional dunha primeira etapa vital de estudo e despois outra etapa de traballo, parece ser xa un esquema caduco, e por iso, unha parte importante das persoas que se atopan traballando ou buscando un emprego, realizan accións formativas, tanto de formación regrada como de formación non regrada.

Segundo ao xa aludido informe “Datos e cifras. Curso Escolar 2016- 2017” (2018) do Ministerio de Educación, Cultura e Deporte, no curso 2015- 2016, 303.541 persoas realizaron ensinos de carácter formal mentres que outras 234.571 cursaron ensinos de carácter non formal. En ambos os casos, a participación de mulleres é superior á dos homes: o 52,1% no caso dos ensinos de carácter formal e o 69,8% no caso dos ensinos de carácter non formal.

Agora ben, se se ten en conta a variable idade, obsérvanse diferenzas en relación á devandita participación. Así no caso dos ensinos de carácter formal, a participación das mulleres é superior á dos homes a partir dos 40 anos, coincidindo, por tanto, cun descenso das responsabilidades familiares de coidado e atención a fillas e fillos e a disposición de máis tempo libre para dedicalo á formación. Así, no grupo de 16 a 24 anos, a participación de mulleres era do 42,24%, dos 25 aos 39 anos, ascende a 46,73%, no tramo de idade de 40 a 49 anos, é un 60,12% e a partir dos 50 anos, alcanza o 77,95%.

Formación y capacitación para el empleo

Xunto a este tipo de formación, tamén é necesario analizar a formación que se recibe dentro da empresa ou institución, cando xa se está traballando. O menor ou maior tempo dedicado á formación pode ser determinante para a promoción e a mellora laboral.

Formación profesional para o emprego
A Formación Profesional en España está integrada por dous sistemas:

  1. Sistema de Formación Profesional Regrada ou inicial, que depende do Ministerio de Educación e Formación Profesional e das Comunidades Autónomas.
  2. Sistema de Formación para o Emprego, vinculado ao Ministerio de Traballo, Migracións e Seguridade Social e ás Comunidades Autónomas.

O Sistema de Formación para o Emprego ten a misión de formar e capacitar ás persoas para o traballo e actualizar as súas competencias e coñecementos ao longo da súa vida profesional.

E, respecto a os obxectivos, distínguense os seguintes:

  • Favorecer a creación de emprego estable e de calidade.
  • Contribuír á competitividade empresarial.
  • Garantir o dereito á formación laboral, especialmente dos máis vulnerables.
  • Ofrecer garantía de empleabilidad e promoción profesional ás persoas traballadoras.
  • Consolidar no sistema produtivo unha cultura de formación e da aprendizaxe permanente.

O Subsistema de Formación Profesional para o Emprego tiña como finalidade principal integrar nun os dous subsistemas anteriormente vixentes. Neste sentido, a Lei Orgánica 5/2002, do 19 de xuño, das Cualificaciones e da Formación Profesional, establece un Catálogo Nacional de Cualificaciones Profesionais e permite avanzar nun enfoque de aprendizaxe permanente, integrando as distintas ofertas de formación profesional (regrada, ocupacional e continua), propiciando o recoñecemento e a acreditación das competencias profesionais adquiridas tanto a través de procesos formativos (formais e non formais) como da experiencia laboral.

Entre os principios que rexían este subsistema de formación profesional para o emprego, establecíase a vinculación da formación profesional para o emprego co Sistema Nacional de Cualificaciones e Formación Profesional.

As cualificaciones profesionais definíanse como o conxunto de competencias profesionais con significación para o emprego, que poden ser adquiridas a través de dúas vías:

  1. formación modular ou outros tipos de formación
  2. experiencia laboral.

Estas ligábanse directamente cos títulos de formación profesional e os certificados de profesionalidade, que serven para acreditar, de maneira oficial, as correspondentes cualificaciones profesionais ás persoas que os obtiveran por calquera das vías que xa vimos, procesos formativos (formais e non formais) e/ou experiencia laboral.

A finais de 2012, e en relación cunha serie de medidas para flexibilizar o mercado laboral e xerar emprego, creouse a formación profesional dual, que é unha nova modalidade dentro da formación profesional. Realízase en réxime de alternancia entre o centro educativo e a empresa, cun número variable de horas ou días de estancia nesta e no centro educativo.

A implantación desta modalidade depende, como en toda a oferta educativa, de cada Comunidade Autónoma.
No artigo 3 do Real Decreto 1529/2012, establecíanse as cinco modalidades de desenvolvemento da formación profesional dual:

  1. Formación exclusiva en centro formativo, que consiste en compatibilizar e alternar a formación que se adquire no centro de formación e a actividade laboral que leva a cabo na empresa.
  2. Formación con participación da empresa, consistente en que as empresas faciliten aos centros de formación os espazos, as instalacións ou os expertos para impartir total ou parcialmente determinados módulos profesionais ou módulos formativos.
  3. Formación en empresa autorizada ou acreditada e en centro de formación, que consiste na impartición de determinados módulos profesionais ou módulos formativos na empresa, complementariamente aos que se impartan no centro de formación.
  4. Formación compartida entre o centro de formación e a empresa, que consiste en coparticipar en distinta proporción nos procesos de ensino e aprendizaxe na empresa e no centro de formación. A empresa deberá dispoñer de autorización da Administración educativa e/ou da acreditación da Administración laboral correspondente para impartir este tipo de formación, e estará adscrita ao centro co que comparta a formación.
  5. Formación exclusiva na empresa, que consiste en que a formación se imparte na súa totalidade na empresa de acordo co disposto no artigo 18.4.

ANÁLISE DA SITUACIÓN ACTUAL DE MULLERES E HOMES NO MERCADO LABORAL DESDE A PERSPECTIVA DE XÉNERO

Actualmente as políticas e intervencións relativas ao emprego en España enmárcanse no contexto da Unión Europea a través da Estratexia 2020, onde se manifesta explicitamente: “precisaranse políticas que promovan a igualdade entre sexos co fin de incrementar a participación da poboación laboral, contribuíndo así ao crecemento e á cohesión social”.
Respecto ao aumento da participación no mercado laboral, a Unión Europea marcouse como obxectivo alcanzar un índice de ocupación de mulleres e homes, con idades comprendidas entre os 20 e os 64 anos, do 75% para 2020. Para logralo, os Estados membros deberán fomentar a participación no mercado laboral das persoas novas, as traballadoras e traballadores de maior idade, as persoas con baixas cualificaciones e a poboación inmigrante en situación regular.

Para contribuír a este fin, as políticas nacionais deberán promover sobre todo os principios de flexiguridad, mobilidade das persoas traballadoras e conciliación da vida persoal, familiar e profesional.

Principais características do mercado laboral

Preséntase a continuación un cadro-resumen da análise da situación do mercado laboral actual desde a perspectiva de xénero:

Principales características del mercado laboral

Participación no mercado laboral formal
A incorporación das mulleres ao mercado laboral formal foi máis intensa a partir da segunda metade do século XX. Ata a actual crise económica, iniciada en 2008, crecían as taxas de actividade e ocupación femininas a un ritmo moito maior que as masculinas, aínda que a taxa de paro feminina case duplicaba á masculina durante este período de crecemento.

Doutra banda, e a pesar das súas oscilacións, a incorporación ao mercado laboral formal das mulleres caracterízase actualmente por ser máis estable que noutras épocas. As mulleres estiveron presentes no mercado laboral de forma continuada e foise rompendo a tendencia do abandono en determinadas idades vinculadas co matrimonio e a dedicación exclusiva ao traballo doméstico (a taxa de actividade feminina creceu nos grupos de idade intermedios, entre 24 e 55 anos, e fundamentalmente entre as mulleres de 30 a 40 anos).

Con todo, aínda que os avances son significativos, aínda persisten na actualidade as diferenzas entre mulleres e homes en canto ás taxas de actividade e ocupación, tal e como recolle a seguinte táboa con datos da EPA do 2º Trimestre de 2018.

Participación en el mercado laboral formal - 2

En termos globais, os datos de España atopábanse dentro da media europea en canto á taxa de emprego, camiño que se iniciou desde o ingreso de España na UE, (en 1986) e que tiña como fin a converxencia dos índices de emprego dos países membros. Con todo, en canto á taxa de emprego feminino, España nunca logrou alcanzar a media europea debido ás barreiras que aínda persisten para a incorporación e permanencia das mulleres no mercado laboral en condicións de igualdade.

No referido á taxa de actividade por tramos de idade e sexo, constátase un despunte no mesmo tramo de idade para ambos os sexos, pero con efectos distintos. A taxa de actividade das mulleres decae coincidindo coa idade reprodutiva, mentres que aos homes a idade reprodutiva aféctalles positivamente e, en xeral, presentan unha permanencia máis lineal no mercado de traballo formal ao longo do seu ciclo de vida.

Participación en el mercado laboral formal - 4

E respecto a a situación profesional de mulleres e homes, tanto no traballo por conta propia como por conta allea, seguen sendo maioría os homes. Aínda que é destacable, tal e como se observa na seguinte táboa, que, no grupo de persoas asalariadas, as mulleres son maioría (55,89%) no sector público. Tamén a participación feminina é maior nas categorías de Axuda Familiar (51,63%).

Participación en el mercado laboral formal - 6

O desemprego. Análise da incidencia das diferentes variables en mulleres e homes.

España rexistra as taxas de paro máis elevadas da Unión Europea e, no caso da taxa feminina dobra a media. De acordo cos últimos datos publicados por Eurostat, a taxa de desemprego dos países da Unión Europea (UE28) baixou unha décima en agosto de 2018 ata o 8,1 %, mentres que na Unión Europea (UE 28) mantívose estable no 6,8 % (en España, foi do 15,2%).

Por sexo, a taxa de paro situouse en agosto na eurozona no 7,8 % entre os homes e no 8,5 % entre as mulleres. No caso da UE (UE28), o 6,6 % dos homes estaba en paro mentres que a taxa entre as mulleres era do 7 %. En España, no mesmo período, o paro masculino situouse no 13,6 % e o feminino no 17,1 %.

Participación en el mercado laboral formal - 8

Os datos da EPA do segundo trimestre de 2018 reflicten unha taxa de paro (para os grupos de idade de 16 a 64 anos) do 17,08% nas mulleres e do 13,72% nos homes. Este indicador, que se foi incrementado ata cifras insustentables nos últimos anos, como consecuencia da crise económica, segue sendo máis alto para as mulleres, a pesar de que, como se indicou anteriormente, nun primeiro momento a crise afectou con especial virulencia ao sector masculinizado da construción.

A continuación, analizaranse os datos relativos ao desemprego tendo en conta diferentes variables:

En canto á taxa de paro por nivel de formación, obsérvase que, a maior formación, o paro é menor.

Participación en el mercado laboral formal - 10

Doutra banda, os datos mostran que o paro de longa duración ten maior incidencia nas mulleres, manténdose de maneira constante desde a mocidade ata o final da vida laboral e investíndose esta tendencia a partir dos sesenta anos onde os homes teñen unha taxa de paro máis elevada, aínda que tamén hai que considerar a menor taxa de actividade das mulleres a partir desa idade.

ANÁLISE POR SECTORES E CATEGORÍAS PROFESIONAIS

O mercado laboral en España concentra a maior taxa de ocupación no sector servizos, seguido do sector da industria e a construción e, cunha menor representación no sector da agricultura, como todos os países que alcanzaron un nivel alto de desenvolvemento e cuxa economía se di está terciarizada.

A ocupación dos sectores de actividade en función do sexo arroxa resultados diferenciados. A saída dun gran número de mulleres da invisibilidade do espazo doméstico e a súa incorporación ao mercado laboral formal, e en consecuencia ao espazo público, produciuse maioritariamente no sector servizos. A este fenómeno denomínaselle, feminización do sector terciario e está relacionado co acceso das mulleres a ocupacións que teñen que ver con tarefas ou funcións vinculadas ao seu papel reprodutivo: ensino, saúde, hostalería, secretariado, limpeza, coidados en escolas infantís, residencias, etc., con escaso recoñecemento, baixa remuneración e condicións máis desfavorables que outros sectores de emprego.

De acordo coa Enquisa de Poboación Activa do segundo trimestre de 2018, o 88,52% das mulleres atoparon emprego no sector servizos. Dentro deste sector, as mulleres concéntranse nas seguintes ramas de actividade: educación (o 67,27% das persoas que traballan nesta rama son mulleres), sanidade e servizos sociais (77,30%), hostalería (52,90%) e, maioritariamente, servizo doméstico (88,95%). É dicir, en actividades nas que se reproducen os roles tradicionalmente atribuídos ás mulleres e que, como vimos, están relacionados co desenvolvemento do traballo reprodutivo e de coidados e do traballo doméstico.

Análisis por sectores y categorías profesionales

Esta concentración da man de obra feminina en determinados sectores e ramas de actividade, denomínalla segregación horizontal e responde a unha definición de traballos como masculinos ou femininos, de maneira que se consideran que son máis propios de homes que de mulleres, en base á adxudicación dos roles e estereotipos de xénero. Así, na súa maioría, as mulleres incorpóranse ao mercado laboral levando a cabo actividades nas que se reproducen os roles tradicionalmente atribuídos ás mulleres relacionados co tarefas de coidado e domésticas.

Análisis por sectores y categorías profesionales - 2

Análisis por sectores y categorías profesionales - 3

Neste sentido, constátase que o 59,87% da man de obra que está a levar a cabo traballos elementais son mulleres. O 59,52% dos empregos no sector servizos (restauración, servizos persoais, protección e venda) son ocupados por mulleres, así como o 66,32% dos postos de traballo administrativos.

Por tanto, os homes monopolizan os empregos técnicos e manuais con certo nivel de cualificación e están relacionados co emprego de maquinaria e produtos que se consideran “pesados”, mentres que os empregos femininos, maioritariamente, requiren unha escasa ou nula cualificación e están relacionados con empregos de atención e coidado aos demais.

En definitiva, obsérvase que a concentración de mulleres e homes nas distintas categorías profesionais non depende da formación e experiencia profesional. É máis, a medida que as categorías profesionais implican maiores niveis de responsabilidade, a presenza das mulleres diminúe. Esta situación, na que con niveis educativos e experiencia profesional similares existen máis postos de responsabilidade ocupados por homes que por mulleres denomínase segregación vertical.

E, vinculado á segregación vertical, hai que citar outro concepto: chan pegañento que fai referencia a consecuencias que teñen as responsabilidades derivadas do coidado e das tarefas domésticas que recaen, case en exclusividade, sobre as mulleres. Estas demandas frean a súa capacidade e a súa dispoñibilidade para desenvolverse no mercado laboral e, sobre todo, limitan as súas opcións para obter mellores postos de traballo ao asumir ditas responsabilidades en exclusividade. Por tanto, as mulleres quedan atrapadas na base da pirámide económica (salarios baixos, contratos a tempo parcial, empregos con escasa opcións de promoción, etc.)

Análisis por sectores y categorías profesionales - 4

E vinculado a esta segregación vertical, doutra banda, e, tamén relacionado coa segregación vertical, hase de facer referencia ao concepto de teito de cristal. É dicir, as mulleres a pesar de contar coa preparación suficiente ven paralizadas as súas posibilidades de promoción e acceso aos postos de máxima responsabilidade nas empresas por uns códigos invisibles ou difíciles de detectar Por iso é polo que cando se analiza a presenza das mulleres e os homes na dirección das empresas e da Administración Pública, obsérvase que a presenza das mulleres é do 31% e nos Consellos de Administración do  Ibex 35, dita presenza, redúcese ao 19,35%.

CONTRATACIÓN TEMPORAL E A TEMPO PARCIAL

A precariedade laboral está moi relacionada coa temporalidade na contratación e os contratos a tempo parcial xa que, este tipo de contratos, non só limitan a independencia económica da persoa, senón tamén a posibilidade de planear e tomar decisións para o futuro.

De acordo cos datos da Enquisa de Poboación Activa referida ao segundo trimestre de 2018, o 27,77% da poboación asalariada feminina e o 25,91% da masculina teñen un contrato temporal.

En canto á contratación segundo a xornada o 14,99% dos contratos realízanse a tempo parcial e dentro destes, o 74,48% son subscritos por mulleres. É dicir, tres de cada catro persoas que traballan a tempo parcial son mulleres.

En canto aos motivos, para ambos os sexos, o principal está relacionado coa ausencia de ofertas de empregos a xornada completa: o 52,36% das mulleres e o 59,54% dos homes manifestárono así.

Agora ben, en canto ao resto de causas que poden explicar esta situación, obsérvanse diferenzas entre mulleres e homes. Así, para as mulleres, a segunda explicación viría determinada por compaxinar o emprego co coidado de persoas dependentes, así como outras obrigacións familiares (o 13,76% das mulleres fronte ao 1,59% dos homes).

Mentres que, no caso dos homes, o segundo motivo está relacionado coa realización de actividades formativas, de maneira que un emprego a tempo parcial permítelles compatibilizar estudos e emprego en canto a horarios e, doutra banda, a obtención de ingresos económicos (o 14,91% dos homes fronte ao 6,05% das mulleres).

 

Aínda que este tipo de contratación a tempo parcial é minoritaria en España respecto a outros países europeos, obsérvase que está altamente feminizada e que esta feminización incrementouse durante a crise económica.

A tendencia desta fórmula de contratación debe ser analizada en profundidade, xa que esta modalidade responde a factores externos do mercado laboral; móvese máis nos parámetros das necesidades familiares, que como unha opción “libre”. Por tanto, hai que cuestionar se esta fórmula é realmente válida para a conciliación da vida familiar, laboral e persoal ou se é á que, maioritariamente, as mulleres ven avocadas ao non compartirse as responsabilidades domésticas e familiares nos fogares, prexudicando a calidade e estabilidade do emprego feminino e o pleno desenvolvemento profesional das mulleres.

ANÁLISE DAS RETRIBUCIÓNS

Actualmente e, a pesar dos avances conseguidos polas mulleres no seu acceso e participación no mercado laboral, perciben salarios menores que os homes, tal e como constatan as numerosas análises estudos a nivel europeo e estatal e é o que se coñece como a brecha salarial de xénero que se define como a diferenza relativa que existe na media dos ingresos brutos por hora, de mulleres e homes, en todos os sectores da economía.

Segundo a Comisión Europea, as causas da brecha salarial de xénero deben buscarse en factores complexos e interrelacionados tales como:

  • DISCRIMINACIÓN DIRECTA: Algunhas mulleres gañan menos que os homes no desempeño do mesmo traballo, aínda que este factor só explica unha parte limitada das diferenzas salariais entre homes e mulleres, debido á efectividade da lexislación europea e nacional.
  • INFRAVALORACIÓN DO TRABALLO DAS MULLERES: Máis frecuentemente as mulleres gañan menos que os homes facendo traballos de igual valor. Unha das causas principais é a maneira en que se valoran as competencias das mulleres en comparación coas dos homes. Así, traballos que requiren as mesmas capacidades,  cualificaciones ou experiencia tenden a ser mal pagos e  infravalorados cando quen os realiza son  predominantemente mulleres e non homes. Por exemplo, nun supermercado as caixeiras adoitan gañar menos que os empregados (na súa maioría homes) dedicados a  apilar estantes e a realizar outras tarefas que requiren máis esforzo físico. Ademais a avaliación do rendemento, e por tanto o nivel salarial e o desenvolvemento da carreira profesional, tamén poderían ter unha tendencia a favor dos homes. Por exemplo, en lugares onde o nivel de  cualificación de mulleres e homes é idéntico, pódeselle atribuír máis valor a unha responsabilidade que teña que ver con capital que a unha que teña que ver con persoas.
  • SEGREGACIÓN NO MERCADO LABORAL: Implica que as mulleres adoitan traballar en sectores nos que o seu traballo valórase menos e págase peor que nos sectores onde son maioría os homes e, ademais, ás mulleres contrátallas frecuentemente como auxiliares administrativas, dependentas ou como traballadoras pouco cualificadas ou non cualificadas. Por último, as mulleres están  subrepresentadas en posicións directivas e superiores e isto tamén inflúe na brecha salarial de xénero.
  • TRADICIÓNS E ESTEREOTIPOS DE XÉNERO: Como vimos, poden influenciar, por exemplo, na elección das sendas educativas e, por conseguinte, as carreiras profesionais que as mozas e mulleres van desenvolver. Así, ao haber menos mulleres que traballen en empregos científicos e técnicos, en moitos casos isto fai que as mulleres traballen en sectores menos valorados e peor pagados da economía. Ademais, por mor destas tradicións e estereotipos, espérase que sexan as mulleres reduzan as súas horas de traballo ou abandonen o mercado laboral para atender a menores e outras persoas dependentes. En consecuencia, as mulleres interrompen máis as súas carreiras profesionais ou traballan menos horas que os homes. Isto pode ter un impacto negativo no desenvolvemento das súas carreiras e nas súas posibilidades de ascenso. Tamén se reflicte en traxectorias profesionais menos gratificantes desde o punto de vista económico.

Por tanto, as discriminacións salariais repercuten directamente nas relacións sociais, na división dos roles dentro da esfera familiar, na  feminización do traballo a tempo parcial, na segregación, no lugar que ocupa a negociación colectiva, nos métodos de clasificación profesional e na avaliación dos empregos.

De acordo co avance de resultados da Enquisa de Estrutura Salarial 2016 do Instituto Nacional de Estatística (publicada o 29 de maio de 2018), o salario medio anual das mulleres foi de 20.131,41 euros, mentres que o dos homes foi de 25.924,43 euros. O salario medio anual feminino representou o 77,7% do masculino.

Análisis de las retribuciones

No ano 2016, o salario anual máis frecuente nas mulleres (13.500,4 euros) representou o 77,1% do salario máis frecuente nos homes (17.509,4 euros).

Análisis de las retribuciones - 2

Se se consideran os salarios anuais con xornada a tempo completo, o salario das mulleres representaba no ano 2016 o 87,5% do salario do home. Na xornada a tempo parcial, a porcentaxe era do 93,4%.

Análisis de las retribuciones - 3

É importante ter en conta que a maior precariedade contractual das mulleres e as diferenzas salariais analizadas, adquiren especial relevancia no actual contexto de crise económica, debido a que comporta perpetuar situacións de desigualdade entre mulleres e homes tamén no que respecta á protección social, e a máis longo prazo, inflúe na contía das pensións.

Neste sentido e centrándonos no acceso de mulleres e homes a prestacións sociolaborais no caso de desemprego ou xubilación, as mulleres están socialmente máis desprotexidas, xa que contan cun menor tempo de cotización e con bases de cotización máis baixas, polo tipo, tempo de contrato, etc., que as dos homes. Así mesmo, as traxectorias laborais das mulleres son diferentes das dos homes e, polo xeral, xeran menos dereitos sociais.

Análisis de las retribuciones - 8

En relación coa pensión de xubilación, ademais de que os homes duplican practicamente ás mulleres como titulares de pensións de xubilación (salvo, por exemplo, no Réxime de Empregadas e Empregados de Fogar), se se ten en conta o importe medio destas prestacións segundo sexo, os homes cobran máis que as mulleres cando chegan á xubilación. En concreto a pensión media das mulleres é un 36,64% inferior á dos homes. (781,10 euros é o importe medio da pensión de xubilación das mulleres fronte a 1.232,83 euros da dos homes). Esta brecha reflicte a situación de desigualdade que arrastran as mulleres respecto dos homes na vida activa, como xa se sinalou anteriormente.

Análisis de las retribuciones - 9

De forma similar ao que ocorre coas prestacións por xubilación, as desigualdades observadas nas taxas de cobertura das prestacións por desemprego entre mulleres e homes débense tamén á desigual situación das mulleres no mercado de traballo respecto a a dos homes.

Análisis de las retribuciones - 11

Respecto ás pensións de incapacidade, ademais da influencia que igualmente teñen os factores de integración das mulleres no ámbito laboral, a listaxe de enfermidades profesionais vixente contén patoloxías asociadas á utilización de axentes en desuso, mentres que outras patoloxías, moitas delas específicas das mulleres, non se contemplan. Unha adaptación á realidade actual neste sentido podería eliminar parte das diferenzas de protección social existentes entre mulleres e homes nesta prestación. Na táboa seguinte pódese observar que, de todas as prestacións de incapacidade permanente que se perciben, só cóbranas mulleres nun 35,53%

Análisis de las retribuciones - 12

Pola súa banda, merece especial mención a disfunción que a pensión de viuvez presenta no contexto actual. Respecto a esta prestación, cuxa percepción implica un dereito derivado, atopámonos con que case, de forma maioritariamente, as persoas que as perciben son mulleres (un 92,37%) e que cobran un importe máis elevado que os viúvos aínda que, a media do importe das pensións de viuvez é moi inferior ao das de xubilación. Ademais, que sexan as mulleres as que cobran importes máis elevados nas pensións de viuvez que os homes, pon de relevo de novo que as bases de cálculo da pensión de viuvez, son superiores cando os causantes son traballadores.

Análisis de las retribuciones - 13

En canto ás pensións non contributivas, as mulleres percíbenas nunha porcentaxe maior que os homes, en consonancia coa súa menor participación no deveño de prestacións contributivas, tal e como se recolle na seguinte táboa:

Análisis de las retribuciones - 14

MENOR ACCESO AO MERCADO LABORAL DAS MULLERES:

O menor acceso ao mercado laboral das mulleres vén determinado por tres fenómenos fundamentalmente:

  1. A SEGREGACIÓN EDUCATIVA E FORMATIVA: 

    Existe aínda unha diferenza significativa na elección de estudos ou especialidades académicas das mozas e os mozos. Este fenómeno que podería parecer inocuo, condiciona posteriormente as traxectorias laborais das e os estudantes.

    Así a elección dos estudos, tanto na adolescencia, como na etapa adulta, condiciona máis adiante o prestixio do posto de traballo, o salario, a posibilidade de promoción, etc. E todo iso marcará a posición persoal e social que se ocupará e as demais oportunidades vitais.

    Para acabar con esta segregación resulta fundamental implementar novos valores sociais sen cabida para os estereotipos de xénero, e que permitan o pleno desenvolvemento persoal, sen ter en conta se unha persoa é home ou muller. E por suposto, as entidades educativas teñen que ser conscientes da importancia que o currículo oculto ten na etapa educativa promovendo medidas para contrarrestalo.

  2. A SEGREGACIÓN HORIZONTAL E VERTICAL NO MERCADO LABORAL: 

    A incorporación das mulleres ao ámbito produtivo vai acompañada dos fenómenos de segregación horizontal e vertical do mercado laboral en función do sexo.

    Esta segregación segue definindo a adecuación de postos para mulleres e postos para homes. E, tal e como xa se puxo de manifesto, os postos tradicionalmente ocupados por homes teñen maiores salarios, maior empleabilidad e maior prestixio social. Pola contra, os postos derivados da economía do coidado, onde se concentra gran parte do emprego das mulleres, conta con menores salarios, menor prestixio social e menos posibilidades de promoción.

    Doutra banda, a segregación horizontal do mercado laboral e a feminización de sectores e ocupacións, maioritariamente ocupados por mulleres, vai acompañada dunha desvalorización destes empregos. Ademais, se estas profesións deixan de estar feminizadas e empezan a ser ocupadas tamén por homes, ocorre o contrario: incrementan o seu prestixio. Por exemplo: as azafatas, tras a incorporación dos homes, pasan a ser tripulantes de cabinas de voo.

    Doutra banda, tal e como se comentou anteriormente, a segregación vertical limita o acceso de mulleres a postos de decisión e de responsabilidade (é dicir, a postos con maior cota de poder). O teito de cristal defínese como as barreiras invisibles que impiden que as mulleres participen de feito nun marco de igualdade (xa recoñecido como dereito) e que se manifestan nas numerosas dificultades de promoción laboral e acceso a determinados espazos de poder e decisión.

    O teito de cristal existe en todos os sectores, incluído no sector público e nos sectores feminizados (onde a entrada dalgún home adoita ir acompañada do acceso a un posto de responsabilidade nesa ocupación feminizada).

    A segregación horizontal e vertical do mercado laboral ten dúas consecuencias inmediatas: a primeira é que afecta negativamente o funcionamento dos mercados debido á rixidez que causa na mobilidade entre ocupacións masculinas e femininas. É dicir, supón un desaprovechamiento dos recursos humanos e unha ineficacia no funcionamento do mercado laboral. A segunda consecuencia afecta as mulleres xa que ven prexudicados os seus ingresos respecto a os homes, quedando menoscabada a súa posición social e económica.

  3. FALTA DE CORRESPONSABILIDADE FAMILIAR: 

    Na actualidade, o peso da tradicional división sexual do traballo, segue outorgando a maior responsabilidade do coidado da familia ás mulleres. E isto xera, á súa vez ,que elas acaben desenvolvendo, en maior medida que os homes, estratexias para a mellor conciliación da vida persoal, familiar e profesional, dirixíndose a empregos a tempo parcial ou de xornada continua ou mesmo ao mercado laboral non formal (limpeza de casas, axudas ao negocio familiar, etc.).

    Doutra banda, a responsabilidade para facilitar a conciliación da vida laboral, familiar e persoal non debe ser entendida como un problema para resolver no ámbito privado, senón como unha cuestión de corresponsabilidade entre as persoas no ámbito do fogar e tamén entre os diferentes axentes e institucións sociais. É dicir, é unha cuestión que incumbe ao conxunto da sociedade.

    Así, no ámbito produtivo as intervencións deben ir dirixidas cara á introdución de medidas e reaxustes laborais que permitan a flexibilidade horaria, os permisos, as excedencias para o coidado de fillas e fillos e familiares, a adaptación das cargas de traballo á situación familiar do persoal ou a ampliación dos permisos de paternidade ou maternidade, sen que se penalice laboralmente a quen fai uso deles. Por tanto, hai que implicar a interlocutores sociais na negociación para lograr a conciliación da vida laboral, familiar e persoal que incumbe por igual á poboación masculina, mediante a promoción dunha lexislación laboral apropiada e a posta en marcha de políticas públicas de benestar social (por exemplo, mediante o establecemento de servizos públicos e de calidade de atención a menores e persoas dependentes).

    Cando as Administracións Públicas, a Sociedade e as Empresas se inhiben da súa corresponsabilidade en facilitar a conciliación da vida laboral, familiar e privada das persoas, son as mulleres quen vén actuando de “variable de axuste”; as que están a desenvolver estratexias privadas, como o recorrer a outras mulleres da familia (especialmente ás avoas) co que, a longo prazo, mantense o statu quo e non se fomenta unha repartición equitativa de responsabilidades familiares e domésticas, perpetuándose situacións de discriminación no mercado laboral porque as mulleres seguen desenvolvendo unha dobre xornada.